Obelisk upamiętniający polskich kryptologów przed Zamkiem Cesarskim, dawną siedzibą Uniwersytetu Poznańskiego
W 2007 roku na cześć pogromców Enigmy odsłonięto w Poznaniu czterometrowy obelisk z patynowanego brązu. Na każdej z trzech jego ścian wśród cyfr umieszczone są nazwiska kryptologów : Mariana Rejewskiego, Henryka Zygalskiego i Jerzego Różyckiego. którzy złamali szyfr Enigmy (gr. αινιγμα, czyt. ainigma, tzn. zagadka). Pod koniec roku 1932, w którym rozgrywana była poniżej pokazana partia Milner'a-Barry'ego i Alexandra, matematyk z Uniwersytetu Poznańskiego i amator gry w szachy, Marian Rejewski osiągnął pierwsze sukcesy w odczytaniu depesz niemieckich zakodowanych przez Enigmę. Ta maszyna kodująca tak mocno dała się we znaki Francuzom i Anglikom, że poniechali wszelkich prób jej rozpracowania. W następnym roku do Rejewskiego dołączyli koledzy z uczelni Różycki i Zygalski. Opracowali urządzenia przyspieszjące dekodowanie depesz tzw. cyklometr i "płachty Zygalskiego" oraz "bombę Rejewskiego", bo Niemcy ciągle wprowadzali udokonalenia w maszynie i trzeba było szybko reagować na te zmiany. Tuż przed wybuchem wojny Polacy udostępnili opracowane metody dekryptażu i urządzenia Francuzom oraz Brytyjczykom. Pokazali jak się nimi posługiwać, a nawet zademonstrowali na gorąco odkodowanie przechwyconej depeszy¹).
Po zajęciu przez wojska niemieckie Polski, kryptolodzy polscy pracowali dla Francuzów. W styczniu 1940 roku na szkolenie przyjeżdżał do nich Alan Turing, który następnie w angielskim ośrodku wywiadowczym Bletchley Park rozwinął te metody.
Po klęsce Francji część polskiej ekipy kryptologów, na skutek zdrady i nieudolności gospodarzy, wpadła w ręce Niemców. Sekret złamania Enigmy nie został jednak wyjawiony. W obozie zginął główny inżynier ekipy Antoni Palluth i jego współpracownik Edward Fokczyński. Zginął także Jerzy Różycki, gdy statek, którym wracał z Algieru został zatopiony. Dowódcom grupy Gwidonowi Langerowi i Maksymilianowi Ciężkiemu mimo aresztowania i przesłuchań udało się także zachować największą tajemnicę aliantów.
Wiele niebezpieczeństw musieli pokonać Rejewski, Zygalski, Ciężki i Langer nim przez Portugalię dostali się do Anglii. Jednak Anglicy nie dopuścili już polskich kryptologów, którym tyle zawdzięczali, do prac nad Enigmą. Na podstawie otrzymanych od Polaków materiałów, sami rozwinęli swój ośrodek badawczy. W końcowym okresie wojny pracowało w nim ok. 11 tysięcy osób.
Losy tych, którzy przyczynili się walnie do klęski Niemiec i ocalenia wielu milionów istnień ludzkich, były po wojnie bardzo trudne. Do kraju wrócił tylko Marian Rejewski, ale był ciągle narażony na represje ze strony komunistycznych władz. Dobrze, że szykany kończyły się tylko na konieczności zabiegania o pracę.
Zygalski, aby uczyć matematyki na poziomie średnim w Anglii musiał skończyć tam ponownie studia, a Ciężki i Langer zmarli wkrótce po zakończeniu wojny w zapomnieniu i nędzy.
W roku 2019 Uniwersytet Poznański obchodzi 100-lecie swego istnienia. W budynku Collegium Historicum, tam gdzie Rejewski złamał po raz pierwszy kod Enigmy, ma być pod koniec tego roku otwarte muzeum.
Zamiłowanie Mariana Rejewskiego do szachów jest upamiętnione w corocznym Szkolnym Turnieju Szachowym w Łochowie.
A przytoczona partia dwóch najsilniejszych w okresie międzywojennym szachistów angielskich przedstawia styl gry przyszłych kryptologów z Bletchley Park.
Philip Milner-Barry - Conel Hugh O'Donel Alexander, Anglia 1932
|
1. e4 e5 2. Nc3 Nc6 3. f4 exf4 4. Nf3 g5 5. d4?
(lepiej 5.h3 Bg7 6.d4)
(lepsze jest 7.Qxf3 Qh4 8.g3 Nxd4 9.Qf2 Qf6 10.Bxf4 Bb4 i po roszadzie białych O-O lub O-O-O 11...Bxc3 z przewagą czarnych)
(lepiej 7... d6)
(była szansa na remis 15.Bf1 cxd5 16.Bxh3 dxe4 a po ruchu w partii białe przegrywają)
W chwili wybuchu II wojny światowej trwała VIII Olimpiada Szachowa w Argentynie w Buenos Aires. Polskę reprezentował bardzo silny zespół z Mieczysławem Najdorfem, Paulinem Frydmanem, Teodorem Regedzińskim, Franciszkiem Sulikiem i Ksawerym Tartakowerem na czele. Startowało ostatecznie 27 krajów i organizatorzy musieli przeprowadzić eliminacje w grupach. Do finału zakwalifikowało się 16 drużyn w tym drużyna Anglii, mimo porażki z drużyną Polski 3:1. Poniżej partia z tego meczu rozegrana na pierwszych szachownicach.
Conel Hugh O'Donel Alexander - Ksawery Tartakower (Buenos Aires 1939.08.27)
Obrona Alechina, wariant wymienny (ECO: B03)
|
1. e4 Nf6 2. e5 Nd5 3. c4 Nb6 4. d4 d6 5. exd6 cxd6 6. Nc3 g6 7. Be3 Bg7 8. Nf3 Bg4 9. Be2 Nc6 10. b3 O-O 11. O-O h6 12. Qd2 Kh7 13. Ne1 Bxe2 14. Nxe2 e5 15. f4 exd4 16. Nxd4 d5 17. c5 Nd7 18. b4 Nf6 19. Nec2 Ne4 20. Qd3 a5 21. a3 Re8 22. Nxc6 bxc6 23. Bd4 axb4 24. axb4 Rxa1 25. Rxa1 Qh4 26. g3 Qh5 27. Bxg7 Kxg7 28. Nd4 Nf6 29. Qd2 Re4 30. Re1 Ng4 31. Rxe4 dxe4 32. Nxc6 Nxh2 33. Qxh2 Qd1+ 34. Kg2 e3 35. Ne5 e2 0-1
Na wieść o wybuchu wojny trzech reprezentantów Anglii Conel Hugh O'Donel Alexander, Philip Milner-Barry i George Alan Thomas, wsiadło na pierwszy okręt odpływający do ich ojczyzny. Rezprezentacja została zdekompletowana, ale dwaj pierwsi szachiści odegrali znaczącą rolę w pracach ośrodka Bletchley Park. Później dołączył do nich kolejny reprezentant tej drużyny Harry Golombek.
